Szlakiem Orlich Gniazd - Wzgórza Rabsztyńskie i okolice

  • Kategoria: Jura
  • Opublikowano: czwartek, 06, sierpień 2015 11:58
  • eR.

Wracając z wycieczki terenowej z okolic Myszkowa, w Żarkach przy ul. Cegielnianej (droga wojewódzka 792) zauważyłem kamienne ruinki  wraz z infrastrukturą turystyczną, położone na wzniesieniu. To kolejny, godny zauważenia obiekt na trasie Orlich Gniazd.
Kościół p.w. św. Stanisława, biskupa-męczennika, zbudowany został przed 1782 rokiem z łamanego kamienia wapiennego, na wzgórzu Laskowiec, w miejscu starej drewnianej kaplicy, gdzie -jak głosi podanie - położona była też ówczesna osada Żarki. Obiekt wzmiankowany był w 1595, 1748 i 1763 roku, jako przydrożna drewniana kaplica, przy ważnym trakcie handlowym prowadzącym z Krakowa do Częstochowy. Od połowy XIX wieku kościół był już w ruinie.
Ten niewielki, orientowany, jednonawowy obiekt był otynkowany wewnątrz posiadał pokaźne, wielobocznie zamknięte prezbiterium (XVIII-wieczne odbicie gotyku), trzy ołtarze, dwa wejścia: główne od zachodu, zamknięte półkoliście, drugie od północy - z łukiem koszowym, trzy-cztery okna. Nawę prawdopodobnie przykrywał dwuspadowy, a prezbiterium wielospadowy, niższy dach, kryty gontem. Przy kościele znajdował się cmentarz grzebalny.
W latach 1982-1983, dzięki członkom Towarzystwa Przyjaciół Żarek, kościół został odgruzowany, ponadto przeprowadzono badania archeologiczne, w wyniku których odkryto pochówki, datowane na drugą połowę XV wieku. W 1989 roku dokończono prace, wypełniając ubytki murów i zabezpieczając ich koronę.
Pochodzenie kościoła wiąże się być może z wcześniejszym kultowym przeznaczeniem tego wzgórza, a później z miejscem grzebalnym. Ludowe podanie mówi też, że świątynię ufundował bogaty rycerz, jako wotum za szczęśliwy powrót z wyprawy wojennej.
Jadąc dalej odwiedziliśmy Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy w Morsku na terenie którego znajdują się pozostałości grodziska z końca XV wieku.
Fortyfikacja „Morsko-Bąkowiec" została wzniesiona na przełomie XV i XVI wieku przez rodzinę Włodków, którzy na początku XVI wieku przejęli wieś Morsko od zakonu kanoników laterańskich. Budowla została założona na planie wydłużonego wieloboku o powierzchni około 500 m' i składała się ż elementów mieszkalnych i obronnych. Od strony zachodniej znajdowało się przedzamcze o powierzchni około 800 m2. Przedzamcze otoczone było wałami łączącymi skałki. Po rodzinie Włodków wieś przeszła w posiadanie Zborowskich. Kolejnymi właścicielami Morska byli Brzescy i Giebułtowscy. W XVII wieku zamek został opuszczony.
Punktem startowym dla pieszej wycieczki po Grzędzie Olkuskiej została wieś Rabsztyn, wędrówkę zaczęliśmy od zwiedzenia chaty Kocjana oraz częściowo odbudowanego zamku, który miałem okazję odwiedzić w lipcu 2002 roku, gdy nie były prowadzone na nim jeszcze poważniejsze prace renowacyjne.
Zamek Rabsztyn
Nazwa fortyfikacji wywodzi się z niemieckiego słowa „Rabenstein", czyli „Krucza Skała". W drugiej połowie XIII wieku, na szczycie skały powstał zamek górny. Nieco później wybudowano kamienną wieżę obronną. Nie jest wiadome, kto zbudował tę najstarszą część zamku — tradycja mówi, że był to małopolski ród rycerski Toporczyków z Moratnicy. Inne hipotezy wiążą początki zamku z działalnością króla Wacława II lub biskupa krakowskiego Jana Muskaty. Na początku XV wieku wybudowano ceglaną nadbudowę gotyckiej wieży. Kilkunastometrowej wysokości wieża miała cztery kondygnacje. Podobnie, jak w innych tego typu obiektach, mogły się w nich mieścić: więzienie, zbrojownia, spichlerz i pomieszczenie mieszkalne. Podczas prac archeologicznych na zamku górnym natrafiono na dobrze zachowaną podstawę ołtarza z zamkowej kaplicy, posadzkę z glazurowanych płytek ceramicznych oraz pozostałości pieca hypokaustycznego, którym ogrzewano zamek. Pod koniec XIV wieku, po śmierci króla Kazimierza Wielkiego, zamek trafił w ręce potężnego rodu Leliwitów - Melsztyńskich. Z tego okresu pochodzą pierwsze zapiski dotyczące zamku w Rabsztynie. W jednej z nich, datowanej na 1396 r., wymienia się Grzegorza, kapelana z zamkowej kaplicy.
Ponieważ zamek górny na szczycie skały był niewielki, już w XIV wieku u stóp skały powstał zamek średni z budynkami mieszkalnymi, dziedzińcem i bramą w murze broniącym zamku od strony wschodniej. W południowo-zachodnim narożniku zamku średniego znajdowała się wieża z otworami strzelniczymi skierowanymi na zewnątrz zamku. W 1439 r. dzierżawca rabsztyńskiego zamku Spytek z Melsztyna herbu Leliwa podniósł bunt przeciwko królowi i zginął w bitwie pod Grotnikami. Jego majątek, w tym zamek w Rabsztynie, uległ konfiskacie, jednak pod naciskiem szlachty król złagodził wyrok. W 1441 r. zamek trafił w ręce Andrzeja Tęczyńskiego herbu Topór, jako wiano jego żony Jadwigi z rodu Melsztyńskich. Na rozkaz króla w 1443 r. rozpoczęto odbudowę i wzmocnienie zamku, który stał się siedzibą niegrodowego starostwa. Na przełomie XIV i XV wieku powstał zamek dolny, wybudowany na wschodniej i północnej stronie wzgórza. Od północy bronił zamku dostawiony do skały mur kurtynowy, w którym znajdowała się brama wjazdowa i pomieszczenie straży. Wtedy też wykopano suchą fosę na północno-wschodnim stoku wzgórza. Fosy broniły dodatkowo szańce artyleryjskie. Nie wiemy, jak wyglądał zamek dolny, gdyż w znacznej części został rozebrany pod koniec XVI wieku, gdy na jego miejscu postawiono renesansowy pałac. W 1461 r. starosta rabsztyński Andrzej Tęczyński został zabity przez mieszczan krakowskich za znieważenie rzemieślnika - płatnerza, który mu źle wykonał zbroję. Starostą został jego syn, Jan, który przyjął nazwisko Rabsztyński.
Po 1515 r. starostwo rabsztyńskie otrzymał Jan Boner (Bonar), bankier króla Zygmunta Starego. Bonerowie przebudowali zamek, który uzyskał kształt renesansowej rezydencji mieszkalno-obronnej. W 1573 r. na zamku w Rabsztynie gościł król Henryk Walczy. Pod koniec XVI wieku dowódcą załogi wojskowej Rabsztyna był kozak, płk. Gabriel Hołubek, który w 1587 r. wraz z olkuskimi górnikami rozbił kilkusetosobowy oddział idący w stronę Krakowa na pomoc arcyksięciu Maksymilianowi Habsburgowi, jednemu z dwóch elektów wybranych na króla po śmierci Stefana Batorego. W 1592 r. starostą rabsztyńskim został marszałek wielki koronny Mikołaj Wolski. Za jego czasów rozpoczęła się przebudowa rabsztyńskiego zamku. Wtedy wyburzono część murów obronnych i ścian zamku dolnego, a na tym miejscu wzniesiono renesansowy pałac, którego mury możemy oglądać po dziś dzień. Budowę dokończył kolejny starosta rabsztyński, marszałek wielki koronny Zygmunt Gonzaga Myszkowski. W dwóch skrzydłach pałacu znajdowało się około 40 pokoi. Jednak świetność Rabsztyna nie trwała długo. W 1657 r. zamek został spalony przez Szwedów. Po Potopie zamek został tylko częściowo odbudowany ze zniszczeń i wkrótce został opuszczony. Na początku XVIII wieku u podnóża zamkowego wzgórza wybudowano dwór starościński i folwark. Taki stan pokazuje najstarszy zachowany wizerunek zamku, czyli akwarela Zygmunta Vogla z 1792 r. Od 1990 r., kiedy zamek stał się własnością gminy Olkusz, odgruzowano piwnicę pod bramą wjazdową i naprawiono jej sklepienie, uzupełniono i odtworzono część murów, wybudowano drewniane mosty nad fosą i przed bramą, a także odbudowano węzeł bramny i wykonano zabezpieczenie konstrukcyjne murów zamku. W pomieszczeniu na piętrze bramy urządzono niewielką ekspozycję poświęconą historii zamku. W latach 2012-14 zrekonstruowano część murów zamku górnego i wieży, gdzie powstał taras widokowy, wykonano także iluminację zamku, parking oraz infrastrukturę turystyczną. Co roku, w pierwszy weekend lipca, pod zamkiem odbywają się widowiskowe turnieje rycerskie.
Spod ruin czerwony szlak "Orlich Gniazd" doprowadza nas w okolice Januszkowej Góry, gdzie rozpoczynają się zielone znaki prowadzące przez Grzędę Olkuską. Dalsza wędrówka będzie odbywać się już za zielonym oznakowaniem, a w samym rezerwacie "Pazurek" czerwoną, okrężną ścieżką dydaktyczną. Pod wierzchołkiem w lesie wśród wapiennych skał skrywa się zabezpieczony drewnianym ogrodzeniem otwór jaskini.
Januszkowa Szczelina należy do najgłębszych (56,5 m) jaskiń na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Została odkryta jesienią 1970 r. przez olkuskich speleologów. Z racji na głębokie, sięgające 30 m studnie wejście do jaskini zostało zabezpieczone. Oprócz Januszkowej Szczeliny w obrębie skalnego masywu Januszkowej zinwentaryzowano jeszcze 10 innych jaskiń i schronisk skalnych. Jaskinia posiada smutną kartę swojej historii: w lutym 1972 r. na skutek oberwania się mostu skalnego poniósł w niej śmierć młody grotołaz z Krakowa.
Po przekroczeniu drogi krajowej 783 rozpoczynamy wędrówkę ścieżką dydaktyczną wśród buczyny sudeckiej, a pierwszą ciekawą formacją skalną jest Cisowa Skała. Niepozorne skupisko wapieni ukrywa prawdziwy skalny wąwóz, toteż warto podejść bliżej pod wychodnie. Kilkadziesiąt minut później na trasie pojawia się główna atrakcja rezerwatu: Zubowe Skały. Wapienne ostańce o fantazyjnych formach i kształtach tworzą małe skalne miasto przez które prowadzi szlak. Jest to jednocześnie najwyższy punkt rezerwatu "Pazurek" - 440 m n.p.m. Kolejnym punktem wycieczki jest zabytkowy dworzec PKP Jaroszowiec Olkuski. W tym miejscu ścieżka dydaktyczna skręca w kierunku południowym. Ta część "Pazurka" jest bardziej wypłaszczona i porośnięta lasem mieszanym, a ścieżki pokrywa charakterystyczna dla tego obszaru warstwa piasku.
Idąc dalej zamyka się pętlę po rezerwacie tuż przy wspomnianej już drodze 783, a na całej długości ścieżki dydaktycznej jest 12 punktów informacyjno-dydaktycznych.


statystyki