Dolina Racławki

  • Kategoria: Jura
  • Opublikowano: piątek, 05, grudzień 2014 11:12
  • eR.

Moja wycieczka do Doliny Racławki ma składać się z dwóch etapów: pierwszy obejmuje przejście ogólnoprzyrodniczej ścieżki dydaktycznej Doliną Racławki wraz z wąwozem Stradlina (kolor niebieski), drugi to geologiczna ścieżka edukacyjna przez Zamczysko, wąwóz Zbrza i kamieniołomy (kolor czerwony).
Dolina Racławki - dolina potoku Racławka, o długości około 7 km. Górny odcinek, wykształcony w górnojurajskim wapieniu, stosunkowo szeroki, zajmują zabudowania Czubrowic i Racławic. Podobnie dolny odcinek, gdzie ponad zabudową Dubia, na wschodnim zboczu wznoszą się skałki górnojurajskich wapieni. Najciekawszym jest 3 kilometrowy, środkowy odcinek, o stromych, wysokich na kilkadziesiąt metrów, zalesionych zboczach z licznymi wychodniami szarych dolnokarbońskich wapieni. Ta część doliny wraz wierzchowinami od 1962 r. pozostaje w obrębie rezerwatu leśnego, obecnie liczącego 473 ha. Jest to, obok OPN najcenniejszy przyrodniczo dolina, z zachowanym starodrzewiem i charakterystycznym układem przestrzennym zespołów leśnych. Najbardziej chłodne zbocza o ekspozycji północno-wschodniej zajmuje buczyna karpacka, południowo-zachodnie - grądy o bardzo zróżnicowanym składzie runa, występujące także w dnie doliny obok łęgow olszowych. W wyższych partiach dominuje bór mieszany, a w silnie nasłonecznionych miejscach płaty ciepłolubnej buczyny naskalnej, będące tu najbardziej reprezentatywnymi stanowiskami tego zespołu z szeregiem gatunków storczyków w runie. Łącznie występuje 25 gatunków chronionych, w tym 16 gatunków roślin górskich.
Dolina Racławki prezentuje również duże wartości w aspekcie geologicznym. Przebiega ona w obszarze zaburzonym tektonicznie, odcinając wypiętrzony w dolnym permie grzbiet Dębnika od zbudowanej z górnojurajskich wapieni wschodnich wierzchowin. Stąd w otoczeniu doliny można obserwować różne wiekowo skały, od najstarszych dewońskich doplomitów ze Zbrzy i wapieni z Dębnika, poprzez dolnokarbońskie wapienie, osady permskie, po utwory jury środkowej i górnej. Natomiast w brzegach potoku można zapoznać się z najmłodszymi skałami okresu czwartorzędu - martwicą wapienną powstałą ok. 8000-2700 lat temu w wyniku wytrącania się wapnia na szczątkach roślinnych oraz pokrywającą ją lessem. Rozpoznanie skał, ich stratygrafii umożliwiają objaśnienia na  stanowiskach założonych wzdłuż szlaków dydaktycznych ZJPK. Szlaki te umożliwiają zwiedzenie ciekawych zakątków rezerwatu, takich jak Wąwóz Stradlina - skalistego i porośniętego starodrzewiem buczyny karpackiej; Wąwóz Żarski z grupami skał i jaskinią Zarską o długości 74 m, czy stromościennego Rokiczanego Dołu.
Po dotarciu do miejscowości Dubie położonej na północ od Rudawy, po prawej stronie drogi znajduje się zespół dworski z połowy XIX wieku oraz charakterystyczna grupa wapieni zwanych "Grupą skałek wapiennych w Dubiu". Asfaltowa droga rozgałęzia się na dwie nitki: lewa, główna, prowadzi do czynnego kamieniołomu w Dubiu, prawa wiedzie w kierunku wsi Żary. Kilkaset metrów dalej, po lewej stronie szosy prowadzącej do Żar jest parking będący punktem początkowym wszystkich szlaków edukacyjnych w dolinie. Z tego miejsca ruszam wzdłuż Racławki na jesienny spacer po rezerwacie krajobrazowym.
Racławka.
Racławka, to przepływający przez rezerwat przyrody potok o długości około 16 km, mający swój początek na północ od rezerwatu, w miejscowości Czubrowice. Jest to jeden z kilkunastu potoków, które wytworzyły w czwartorzędzie malownicze doliny jurajskie, od których wziął nazwę park krajobrazowy "Dolinki Krakowskie" oraz obszar Natura 2000 "Dolinki Jurajskie". Potoki te, w większości dopływy rzeki Rudawy mają przebieg południkowy (północ-południe). Kilka fragmentów tych dolin na terenie parku krajobrazowego to podobnie jak Dolina Racławki rezerwaty przyrody. Są nimi: Dolina Eliaszówki, Dolina Szklarki, Wąwóz Bolechowicki oraz Dolina Kluczwody. Leżące natomiast poza rezerwatami przyrody: Dolina Kobylańska i Dolina Będkowska to popularne miejsca rekreacji i uprawiania wspinaczki skałkowej.
Podnosząca się z wolna mgła nadaje dolinie tajemniczego klimatu. Idąc w jej głąb, ścieżka powoli wznosi się nad płynącą po jej lewej stronie rzeczkę osiągając przewyższenie nawet kilku metrów. Po prawej stronie, z pomiędzy drzew, wyłaniają się wapienne skały. Po chwili jestem przy pomniku przyrody nieożywionej - martwicy wapiennej w zakolu rzeki. To rodzaj skały osadowej powstały wskutek wytrącania się węglanu wapnia z wód źródlanych pod wpływem gwałtownych zmian ciśnienia lub temperatury. Nad urwiskiem ponad tym ciekawym tworem geologicznym znajduje się drewniana ławeczka.
W dalszej części szlaku ścieżka schodzi prawie nad samo koryto potoku mijając po prawej sporych rozmiarów skałę wyróżniającą się niewielkim wgłębieniem w swojej bryle. To tzw. Skała z Nyżą.
W skałce odsłaniają się gruboławicowe wapienie serii stromatoporowej powstałe na dnie morza na przełomie dewonu i karbonu. W wapieniach tych, budujących stoki doliny, bardzo często występują jaskinie. Ich powstanie związane jest z długotrwałymi procesami krasowymi, polegającymi na rozpuszczaniu skał przez wodę, zawierającą dwutlenek węgla. Woda ta dostaje się do masywu skalnego systemem spękań, wypłukując je i poszerzając. Tak dochodzi do powstania systemu korytarzy, sal i studni krasowych — czyli jaskini. W okolicznych skałach występuje między innymi Jaskinia Beczkowa oraz kilka mniejszych schronisk skalnych. Skałka z Nyżą swoją nazwę zawdzięcza charakterystycznemu wgłębieniu w skale nazywanego często niszą lub nyżą.
Kolejny przystanek robię przy dwóch tabliczkach informacyjnych zlokalizowanych obok siebie - to wylot wąwozu Stradlina do doliny Racławki, oraz umiejscowione tuż obok wywierzysko.
Źródło Bażana
Jest to system kilku źródeł o charakterze wywierzysk krasowych czyli naturalnych wypływów wód płynących w skałach. Usytuowane są one na wschodnim brzegu potoku Racławka. Większe z nich ujęto na potrzeby lokalnego wodociągu. Nadmiar wody z ujęcia spływa strumieniem, początkowo równolegle do Racławki, po czym uchodzi do niej po kilkudziesięciu metrach. Drugie, mniej obfite źródło wypływa nieco poniżej. Z wodami wypływającymi ze źródła Bażana w okresach cieplejszych związane było najprawdopodobniej powstanie martwic wapiennych na położonym poniżej nich odcinku doliny Racławki. W strumieniu poniżej źródła rozkwita bujna roślinność. Znaleźć tu można między innymi: potocznik wąskolistny, knieć błotną (kaczeniec), miętę nadwodną oraz niezapominajkę błotną.
Wąwóz Stradlina.
Powstawanie wąwozów, takich jak Wąwóz Stradlina, wiąże się przede wszystkim z działalnością wody. Bardzo często proces ten następuje w miejscach gdzie skały są bardziej podatne na erozję (spękania, uskoki). Płynąca woda „wcina się" w skały, cały czas rzeźbiąc dno wąwozu. Następują tu głównie dwa rodzaje erozji: wgłębna i wsteczna. Często dno wąwozu przegradzają niewielkie progi skalne, gdzie podczas spływu większej ilości wody tworzą się małe wodospady. W Wąwozie Stradlina występuje okresowy ciek wodny, w którym przepływ wody obserwowany jest tylko kilka razy w roku, szczególnie w okresie wiosennych roztopów oraz po większych opadach atmosferycznych. W górnej części wąwozu znajduje się bardzo ciekawe odsłonięcie piaskowców jury środkowej z dobrze widocznymi, różnymi rodzajami warstwowania.
Ciekawie prezentuje się zwłaszcza źródło Bażana, pomino późnej jesieni pokryte gęstym kożuchem roślinności wilgociolubnej. Jeszcze kilka minut przyjemnego spaceru i pojawia się szlaban wraz z pierwszymi zabudowaniami Paczółtowic. Przekraczam po mostku potok i przez wieś docieram do kolejnej przeprawy na drugi brzeg. I tu niespodzianka - brak kładki, mostku czy też czegokolwiek co umożliwiałoby przedostanie się na prawą stronę Racławki. Aby dotrzeć do znaków szlaku po drugiej stronie muszę wykazać się odrobiną ekwilibrystyki. Gdy wreszcie ta sztuka mi się udaje, mam do wyboru albo iść dalej wzdłuż potoku niebieskimi znakami ścieżki edukacyjnej, lub wybrać żółty szlak przecinający wzgórze Komarówka i łączący się po drugie stronie góry ze wspomniają wcześniej niebieską scieżką. Decyduję się na ten drugi wariant.
Idąc dalej przez Komarówkę mijam krzyżówkę, gdzie ścieżka dydaktyczna prowadzi do wąwozu Stradlina i idę jeszcze kawałek prosto żółtym szlakiem w kierunku wsi Żary. Na skraju lasu, po lewej stronie znajduje się samotna ambona, a kilkaset metrów wyżej, za dużym polem - kolejna. Ta druga wydaje się być dobrym punktem widokowym, lecz nie decyduję się aż tak nadkładać drogi by do niej dotrzeć. Wracam w kierunku dna doliny.
Teraz podążam w kierunku parkingu wcześniej przebytą drogą, by u podnóża Zamczyska skręcić ostro w prawo na czerwoną ścieżkę edukacyjną. Po kilku minutach ostrego podejścia przystaję przy skalnych pęknięciach uskoku Racławki.
Łom Pisarski.
Łom określany w literaturze geologicznej jako ,włoski", „hrabski" lub „Marmurowa Gra" usytuowany jest na samym uskoku Racławki. Jest to stary uskok powstały prawdopodobnie podczas orogenezy hercyńskiej (karbon - perm). Płaszczyzna uskoku jest dobrze widoczna w północnej ścianie łomu, gdzie w skrzydle wiszącym odsłonięte są wapienie dębnickie, a w skrzydle zrzuconym - wapienie serii stromatoporowej. Te ostatnie odsłonięte są również w południowej części łomu. Jest to jedyne w regionie krakowskim odsłonięcie, w którym bezpośrednio widoczny jest uskok hercyński. Decyduje to o dużych wartościach naukowych i dydaktycznych tego miejsca. Łom ma również znaczenie historyczne. Współwystępowanie tutaj skał różnego wieku uważane było początkowo za zjawisko wysoce zagadkowe, nie zdawano sobie bowiem sprawy z istnienia uskoku Racławki.
Po osiągnięciu wierzchołka Zamczyska obchodzę dookoła znajdujący się tutaj, nieczynny kamieniołom "Karmelicka Góra". Wyrobisko zalane jest częściowo wodą. Nieco dalej na północ jest kolejny kamieniołom "Dębnik", lecz ja decyduję się kierować dalej czerwonymi znakami ścieżki dydaktycznej i idąc pomiędzy zabudowaniami Dębnika docieram do wąwozu Zbrza.
Wąwóz Zbrza.
Wąwóz Zbrza powstał wskutek erodowania (niszczenia) jego dna przez płynące tu okresowo wody (po większych opadach deszczu lub wiosennych roztopach). Cechuje się typowymi dla wąwozu stromymi zboczami i wąskim dnem, którym nie płynie na stałe potok. Utwory na trasie zalegają na dużej intruzji magmowej (lakkolicie), której powstanie, prawdopodobnie w permie, spowodowało wygięcie warstw skał osadowych i utworzenie struktury fałdowej zwanej antykliną.
W dolnej części jaru, na szlaku znajduje się tablica ostrzegawcza informująca o tym, że teren ten podczas rozsadzania skał w kamieniołomie "Dubie" leży w strefie rozrzutu odłamków skalnych. Zresztą z każdą dalszą chwilą marszu słychać coraz donośniej pracę ciężkiego sprzętu. Głównym odbiorcą tutejszego kruszywa jest KOSD w Rudawie.
Kamieniołom w Dubiu.
Duży, kilkupoziomowy, czynny kamieniołom w Dubiu usytuowany jest na południowym zboczu wąwozu Zbrza. Ściany kamieniołomu umożliwiają obserwację około 70-metrowej miąższości profilu dolomitów ze Zbrzy, leżących tu niemal poziomo. Powstały one w okresie dewonu środkowego - żywetu (około 390 mln lat temu) i są najstarszymi odsłaniającymi się na powierzchni ziemi skałami w rejonie podkrakowskim.
Dolomity te są ciemnoszare, gruboławicowe, mikrokrystaliczne i na ogół nie zawierają fauny. Wyróżniają się charakterystycznym zapachem, którego źródłem jest wietrzejący, drobno rozproszony piryt. W kilku miejscach kamieniołomu stwierdzono żyły wulkaniczne typu dajek. Jedna z nich, dobrze widoczna w północno-zachodniej ścianie głównego poziomu eksploatacyjnego, ma około 5 m grubości i wypełniona jest andezytem.
W strefie kontaktowej otaczającej żyłę, dolomity przeobrażone są wskutek procesów hydrotermalnych, czego wyrazem jest m.in. zmiana barwy na żółtą, rdzawą i zielonkawą. Skały samej żyły także przeobraziły się w wyniku procesów hydrotermalnych, lokalnie uległy nawet mineralizacji kruszcowej.
Wydobycie w kamieniołomie rozpoczęto w 1966 roku, a uzyskane z dolomitu kruszywa znajdują zastosowanie głównie w budownictwie drogowym.
Po dotarciu do szosy asfaltowej w Dubiu, udaję się w kierunku zabudowań dworskich, by przed powrotem do auta rzucić jeszcze okiem na ciekawą formację skalną znajdującą się na sporej łące tuż przy niewielkim boisku piłkarskim. Wierzchołki tych skałek muszą być ciekawym punktem widokowym na toczące się na boisku zmagania, zapewne niejednokrotnie ciekawsze niż występy naszych ligowych drużyn...
Typowe dla dużej części Jury Krakowsko - Częstochowskiej biało-szare wapienie powstały w morzu w okresie górnej jury-oxfordzie (około.160 mln lat temu), a ich tworzenie się związane było z obecnością budowli rafowych i osiadaniem na dnie obumarłych szczątków organizmów (amonitów, gąbek). Wśród tych wapieni wyróżnić można trzy odmiany (facje). Są to wapienie skaliste, uławicone (gruboławicowe) i płytowe. Pierwszy typ, najbardziej odporny na erozję, obserwować możemy najczęściej. Tworzy on większość form skałkowych, a w szczególności ostańców skalnych, występujących na powierzchni terenu Jury Krakowsko-Częstochowskiej.
Obserwowana w Dubiu grupa skałek, na wschodnim brzegu Racławki, ciągnie się na dystansie około 150m i zbudowana jest z wapieni skalistych. Charakteryzują się przede wszystkim szaro-białą barwą, brakiem uławicenia oraz dość dużą twardością.


statystyki